Polaków portret wlasny

Kazdy Polak zna z lekcji historii w szkole podstawowej wydarzenie z 1364 r. - slynny zjazd królów, ksiazat i wielmozy w Krakowie, kiedy to odbyla sie slynna “Uczta u Wierzynka”. Jednym z uczestników owej slawnej biesiady byl ówczesny król Cypru, Piotr I. Czy byly to poczatki kontaktów polsko-cypryjskich?Dr Jacek Knopek z WSP w Bydgoszczy udowadnia w swojej ksiazce “Polacy w Grecji” (WSP, Bydgoszcz 1997), ze rodacy nasi byli na Cyprze duzo wczesniej przed pamietnym zjazdem monarchów w Krakowie. Przede wszystkim docierali na Cypr rycerze-krzyzowcy i pielgrzymi w drodze do Ziemi Œ wietej. Oto co mówia zródla historyczne i dokumenty archiwalne o Polakach na Cyprze w ciagu wieków.

W póznym sredniowieczu wyksztalcily sie dwa szlaki i kierunki wiodace z Polski na Bliski Wschód. Pierwszy - ladowy, prowadzil przez Wroclaw, Kraków, Lwów, Kijów i dalej na Wschód; drugi - ladowo-morski prowadzil do któregos z portów wloskich, a nastepnie przez oplyniecie archipelagu wysp i Grecji kontynentalnej podazal na Cypr i w kierunku Bliskiego Wschodu. Urozmaiceniem jedno- lub dwumiesiecznego rejsu byly postoje wloskich galer poczatkowo w portach wloskich lub dalmatynskich, a nastepnie na Korfu lub pobliskich wysepkach Morza Jonskiego, pózniej w Methoni na Peloponezie, w Kandii (Iraklionie) na Krecie, w porcie Rodos na wyspie o tej samej nazwie oraz w Limassol na Cyprze, gdzie byl ostatni postój przed koncowym etapem podrózy do Palestyny. Poszczególnym postojom towarzyszylo zwiedzanie ruin i pozostalosci po antycznej kulturze starozytnych Greków. W XIV i XV wieku kilku Polaków aktywnie uczestniczylo w zyciu politycznym Cypru. Osiagneli oni nawet wyzsze godnosci panstwowe. W 1347 roku byl w Jerozolimie rycerz Wojciech z Pakosci, którego celem zycia bylo przyczynienie sie do odzyskania Ziemi Œ wietej. W miescie swietym zlozyl sluby, ze dopóki to nie nastapi, nie bedzie zasiadal do posilku przy stole; slub ten wypelnil po 9 latach. Nastepnie zostal on przyjety do zakonu rycerskiego zalozonego przez Filipa de Mezieres, kanclerza króla Cypru Piotra I. Po Wschodzie podrózowal Piotr Bninski (Piotr z Bnina). Na stale osiadl Piotr ostatecznie na Cyprze, skad udal sie w 1432 r. w poselstwie Jana, króla Jerozolimy i Cypru na dwór Wladyslawa Jagielly. O pielgrzymach polskich na Cyprze w polowie XV wieku znalezc mozna informacje w zródlach obcych. Towarzysze podrózy bawarskiego rycerza Stephana von Gumppenberga, zmarlego w Jerozolimie w koncu 1449 r., spotkali w polowie marca 1450 roku w Nikozji “wielu polskich i pruskich pielgrzymów”. Trudno jednoznacznie okreslic, ilu konkretnie ich bylo. Moze spotkali sie pielgrzymi bawarscy z wyprawa chorazego sieradzkiego Jana Laskiego, dziada pózniejszego kanclerza i arcybiskupa? Okolo polowy XV wieku wybral sie on do Jerozolimy, a w drodze powrotnej oslepl w Nikozji na Cyprze. Po przewiezieniu go do rodzinnego Laska zmarl w 1451 roku.

Z niezwykla swita i duzym przepychem 31 grudnia 1496 r. wybral sie do Palestyny Boguslaw X Wielki, wladca zjednoczonego Pomorza Zachodniego. W kwietniu 1497 r. orszak Boguslawa dostal sie do Wenecji. Kronikarz pomorski Tomasz Kantzow podal, iz w Wenecji znalazlo sie wielu Polaków, którzy chcieli sie znalezc w jego orszaku. Wsród tych, którzy zostali przy ksieciu byl Krzysztof von Palencki ze swym kuzynem Degener Bugenhagen, Kurt Fleming i inni. W Wenecji wynajal Boguslaw duzy statek i w niedziele 4 czerwca po wysluchaniu mszy odplynal do Palestyny. W poblizu Krety wczesnym rankiem 30 czerwca pielgrzymi natkneli sie na 9 okretów tureckich, które zaatakowaly ich statek (…). W momencie, kiedy Turcy zaczeli wdzierac sie na poklad statku sytuacje uratowal wladca Pomorza; swoja odwaga porwal innych do walki. Bitwa trwala cztery godziny, az Turcy zrezygnowali z dalszej walki. (…) W dalszej drodze zatrzymali sie na Rodos, gdzie powierzyli wszystkich rannych w walce joannitom, którzy sie nimi zaopiekowali. Na dluzszy postój wyznaczono Cypr, gdyz w Syrii panowala wówczas zaraza. Dopiero 3 sierpnia opuscili oni wyspe Afrodyty i dotarli do Palestyny. Wieki XVI i XVII równiez obfitowaly w wyprawy na Bliski Wschód. W poczatku XVI w. byl w Grecji Jan Dantyszek, poeta, dyplomata, biskup chelminski i warminski. (…) W latach 1505-1507 studiowal we Wloszech, skad przedsiewzial podróze do Palestyny, Francji i Niemiec. (…) Gdy przybyl na Pólwysep Apeninski, nadarzyla mu sie okazja podrózy na Wschód, z której skorzystal, aby zobaczyc Ziemie Œ wieta. Po drodze widzial Korfu, Peloponez, Krete i Cypr. Innym podróznikiem byl Stanislaw Pieniazek-Odrowaz, syn kasztelana sadeckiego, urodzony w Kruzlowej. Zmarl on okolo 1509 r. w czasie podrózy morskiej i wyprawy na Wschód; pochowano go na Cyprze. Do poludniowych brzegów Europy przybil Jan Tarnowski (1488-1561), kasztelan krakowski i hetman wielki koronny, zwyciezca w bitwie pod Obertynem w 1531 r. Podróz do Ziemi Œ wietej odbyl w roku 1517. Jan Tarnowski pozostawil najstarszy dziennik podrózy do swietego miasta; wczesniejsze zapiski pochodzily z dziennika Anzelma z krakowskiego zakonu bernardynów. Hetman dal dosc szczególowy opis Cypru, a w nim “…wymienia zatem miejscowosc urodzin sw. Katarzyny; nazywala sie ona Aleksandria, dzisiaj pozostaly po niej tylko ruiny. Mala kaplica, oddalona o jedno staje od Famagosty, wówczas byla jedyna pamiatka dawnych czasów”. Jan Gorynski, szlachcic z niezamoznej rodziny wielkopolskiej, poczatkowo studiowal w Wittenberdze i Frankfurcie, gdzie prawdopodobnie przyjal luteranizm. Jako mlody czlowiek odbyl pielgrzymke do Jerozolimy, która opisal. Zachowal sie fragment Peregrynacji do Ziemi Œ wietej. Podróz miala miejsce okolo roku 1560, gdyz autor wspominal o Cyprze jako posiadlosci weneckiej. 2 pazdziernika przebywal na tej wyspie. Widzial warzenie soli w Limasolu; nastepnego dnia poplynal dalej, ale gdy doszlo do kolizji morskiej, musial sie cofnac z powrotem. Pobyt na Cyprze przedluzyl sie dla niego do tygodnia.Mianem najwiekszej i szczególowo opisanej peregrynacji okreslic mozna Podróz do Ziemi Œ wietej, Syrii i Egiptu 1582-1584 Mikolaja Krzysztofa Radziwilla “Sierotki”. Spelnil w ten sposób Radziwill slub , który zlozyl w 1575 r. w czasie choroby. Pielgrzymke chcial odbyc w roku nastepnym, ale udal sie do Niemiec, aby zmienic klimat i poddac sie kuracjom solankami cieplnymi. W 1580 r. przebywal we Wloszech, ale od dalszej wyprawy na Wschód odzegnala go zaraza panujaca w Grecji i na wyspach Morza Œ ródziemnego. Podróz rozpoczela sie w koncu 1582 r. Radziwill plynal przez wyspy Archipelagu i wokól Grecji. Z powrotem zas plynal do Limasolu na Cyprze i do Egiptu, a poprzez Dodekanez, Krete, Peloponez, Wyspy Jonskie dotarl do wloskiej Apulii. W drodze do Jerozolimy towarzyszylo autorowi peregrynacji kilka osób: Abraham baron Dona ze slaskiej galezi rodziny wywodzacej sie z burgrabiów zamku Dohna pod Dreznem, Jerzy Kos z Prus, Michal Konarski, równiez z Prus, pózniejszy kasztelan gdanski, chelminski i wojewoda pomorski, Andrzej Skorulski z Litwy, pózniejszy chorazy i marszalek kowienski, Polak Piotr Bylina, pózniejszy starosta osiecki i podstoli krakowski, jezuita Leonardus Pacificus, Hanus Szolc - cyrulik wroclawski, Jeremiasz Giermek, litewski kucharz oraz pewien Cypryjczyk. Na Cyprze byl Radziwill “Sierotka” dwukrotnie. W trakcie jego pobytu na wyspie przyplynal tam z Trypolisu Polak, ks. Szymon Albimontanus, który chcial przez Cypr poplynac do Jerozolimy. Posiadal nawet specjalny list od króla Stefana Batorego. Z kolei w sierpniu 1583 r. pewien Ż yd wyjednal wyprawie “Sierotki” ratunek u Turków, którzy jego wyprawe porwali. Ż yd ten urodzil sie w Chelmie ruskim, skad przewedrowal kraje tureckie i Grecje, poczym zajal sie handlem.Jednym z najwytrwalszych podrózników tego okresu, który trzykrotnie udal sie do Ziemi Œ wietej, byl dlugoletni dworzanin biskupa Marcina Kromera, Maurycy Pawel Henik. Po uprzednim zwiedzaniu Wloch w kwietniu 1585 r. skierowal sie z Wenecji przez Zante, Krete, Cypr i Trypolis do Palestyny.W XVII w. do Ziemi Œ wietej przybyl Fryderyk von der Groeben, pochodzacy z rodziny osiadlej w Prusach Ksiazecych. W 1673 r. towarzyszyl polskiemu pulkownikowi o nazwisku Meglin do Wloch i na Malte; pózniej zwiedzil Cypr, Palestyne i Egipt.Niezwykla, choc nieslawna kariere na Bliskim Wschodzie zrobila Dorota Falak, urodzona ok. 1630 r. pod Opolem. W wiejskiej szkole parafialnej nauczyla sie czytac i pisac po lacinie; nastepnie przeniosla sie do Opola, gdzie praktykowala u miejscowych cyrulików. Posadzona o znajomosc czarów, musiala uchodzic za granice. Przylaczywszy sie do ormianskich kupców wedrowala do Jass. W Moldawii rozpoczela praktyke lekarska i zyskala slawe; w 1673 r. przeniosla sie do Wegier, ratujac tam ciezko chorego syna paszy Budy. W zamian za to uzyskala specjalny patent, uprawniajacy ja do handlu niewolnikami w panstwie tureckim. Proceder swój Dorota Falak uprawiala w akwenie Morza Egejskiego. Pierwszy transport niewolników - 10 kobiet i 4 mezczyzn nabyla na terenie Wegier i wynajetym statkiem przewiozla ich Dunajem do portu Erdemit przy archipelagu greckim. Po sprzedaniu ludzi, przez Cypr, Ateny i Split powrócila do Budy. Dokonawszy tam nowego zakupu - 60 kobiet i 18 mezczyzn, podazyla nad Morze Egejskie ta sama droga. Wkrótce osiadla w Stambule, zajmujac sie lichwa.Opis podrózy do Palestyny pozostawil bernardyn o. Hieronim Lisowski, który pielgrzymowal prawdopodobnie w 1744 r. Zanotowal, ze “… przybywszy szczesliwie do Ziemi Œ wietej peregrynujacy morze i na nim wszelkie niebezpieczenstwa zostawiwszy, najpierw przyplywali do Cypru albo do Aleksandrii, miasta w Egipcie, lub tez prosto do Jaffy albo do Joppen miasta”. W latach 1762-1765 przemierzyl Ziemie Œ wieta inny bernardyn, o. Antoni Burnicki. Z miejsc swietych wracal morzem przez Cypr do Wenecji.W latach 1788-1791 kraje Bliskiego Wschodu przemierzyl ks. Józef Drohojowski. Droga ladowa dotarl do Adriatyku, a z Wenecji poplynal do egipskiej Aleksandrii, skad przedsiewzial podróz po Palestynie. Opisal wiele miejsc swietych. W tomie drugim okreslil polozenie kilku miejscowosci w Grecji; byl na archipelagu i Cyprze, w Atenach i Salonikach. Wyspy greckie na Morzu Egejskim w relacji J. Drohojowskiego to: “Archipelag, czyli Morze Egejskie; ma swój ciag od Morza Œ ródziemnego az do ciesniny Marmara, inaczej Bosforu, która jest rozdzielona Pera od Konstantynopola. Cisnie sie stamtad i laczy z Morzem Czarnym. Archipelag ma miejsce miedzy Turcja Europejska i Azjatycka. Tak nazywa sie wielosc wysp skupionych, z których jedne naleza do Europy, drugie do Azji; Archipelag ma poczatek od wysp Kandyi, przedtem Krety, Cypru i Rhodu, pierwszenstwo miedzy wszystkimi trzymajacych.” Autor dobrze znal starozytnosc i mitologie, która wykorzystal w swoich ksiazkach.

Latem 1793 r. rewolucyjny rzad francuski powierzyl Józefowi Sulkowskiemu misje wojskowa w Indiach. Z wybrzeza francuskiego na Morzu Œ ródziemnym udal sie on w kierunku wschodnim, po czym doplynal do Cypru; na skutek oslabienia i choroby wypoczywal na wyspie kilka miesiecy. W trakcie swego pobytu uczyl sie jezyków wschodnich i obserwowal panujace stosunki. Chcial doplynac do Pólwyspu Indyjskiego, zostal jednakze zauwazony przez Anglików, którzy uniemozliwili mu dalsza podróz. Z tego wzgledu zmienil kurs i wyruszyl w kierunku Bosforu i Dardaneli.

Z podrózami tymi nalezy laczyc polskie zabytki zwiazane z cywilizacja starozytna Hellady i Cypru; takie eksponaty znajdowaly sie w rekach prywatnych i w Muzeum Narodowym w Krakowie. To ostatnie posiadalo jeszcze na poczatku XX w. kolekcje gemm, naczyn greckich oraz zabytki, rzezby i naczynia punickie, nie bylo ich jednak duzo. Ponadto w koncu XIX w. istnial w Polsce niewielki zbiór eksponatów z Cypru, które przechowywane byly przede wszystkim w Muzeum Narodowym i Muzeum Uniwersytetu Jagiellonskiego w Krakowie. O ich pochodzeniu niewiele wiadomo, gdyz w drugiej polowie XIX w. badania na Cyprze prowadzili amatorzy. Muzeum w Nikozji, które rozpoczelo gromadzic skarby kultury cypryjskiej, powstalo dopiero w 1833 r. Czesc zbiorów kupila Izabela Dzialynska w 1887 r. na aukcji w Paryzu.

Pierwsze informacje o powstaniu greckim 1821 r. przywiózl na ziemie polskie Józef Sekowski (1800-1858), orientalista i carski cenzor. 17 maja 1821 r. przybyl do Smyrny, zwiedzil Troje i okoliczne tereny. Dalsza jego droga wiodla morzem w poblizu wyspy Chios, gdzie uniknal spotkania z piratami; nastepnie wpadl w burze morska opodal wysp Kos i Rodos, po czym przybil do Larnaki na Cyprze. Po utworzeniu panstwa greckiego i po upadku powstania listopadowego, w drodze do Egiptu oplynal Hellade i 15 sierpnia 1833 r. zatrzymal sie na Cyprze gen. Henryk Dembinski.W 1836 r. do Syrii zostal skierowany przez Watykan jezuita, o. Maksymilian Ryllo; objechal on Mezopotamie i czesc Persji. W drodze powrotnej do Rzymu podrózowal przez Konstantynopol, Rodos i Cypr.Do Ziemi Œ wietej pielgrzymowal i pozostawil obszerna relacje z podrózy ks. Ignacy Holowinski, arcybiskup mohylewski. Wyruszyl z Kijowa 28 czerwca 1839 r., kierujac sie w strone Konstantynopola. Stamtad przez Wyspy Egejskie dotarl do Palestyny. W drodze do Jerozolimy opisal Tenedos, Smyrne, Chios, Samos, Patmos, Kos, Rodos i Cypr. W tym samym roku co arcybiskup mohylewski do Ziemi Œ wietej podazyl po smierci zony i trójki dzieci Józef Chwalibóg (1808-1851). Pisal do syna listy z Wloch i Malty; dalej poplynal do Grecji; korespondencje prowadzil z Aten i Siros. W drodze do Jerozolimy przebyl Archipelag, aby po powrocie z Betlejem spotkac ks. I. Holowinskiego. Nastepnie plynal z Aleksandrii przez Cypr i Chios do Bejrutu, gdzie spotkal ojca M. Ryllo. 23 pazdziernika byl kilka godzin na Cyprze. Ks. Tyburcy informowal w swej relacji, ze do Ziemi Œ wietej trzeba 15 dni jechac z Krakowa przez Triest, Korfu, Aleksandrie i Jaffe. Opisal on wyspy Korfu i Siros, miasto Smyrne oraz wyspy Rodos i Cypr w latach 60-tych XIX w.Doktorem medycyny i wychowankiem Uniwersytetu Kijowskiego, który 20 lat spedzil na Wschodzie, byl Ignacy ksiaze Ż agiell. Podczas swych wedrówek zostal nadwornym lekarzem ksiecia Halima, ostatniego syna wielkiego Mahmeda Alego. W 1868 r. udal sie do Europy, zwiedzajac i opisujac Balkany, Stambul, Krete i Cypr.Na Bliski Wschód pielgrzymowal tez Ignacy Domeyko, który 17 wrzesnia 1885 r. wyplynal ze Stambulu do Jaffy. Towarzyszyli mu w podrózy o. Piotr Semenenko i o. Rafal z zakonu zmartwychwstanców oraz ks. Gajewski. W drodze ogladali wyspy greckie i Cypr.W latach 1925-1926 do Ziemi Œ wietej podazyl profesor Uniwersytetu Jagiellonskiego, Jan Bystron. Wedrowal on sladami Polaków, którzy jezdzili na Bliski Wschód od czasów sredniowiecza; chcial dotrzec do tych samych miejsc. W drodze ogladal i opisal ruiny starych swiatyn atenskich. Wyruszyl z Neapolu statkiem, aby przez Ateny, Konstantynopol, Smyrne, Rodos i Cypr doplynac do Bejrutu.Nastepni Polacy, którzy znalezli sie na wyspie Afrodyty to ci, których zawiodla na wyspe tulaczka wojenna. W sierpniu 1940 r. na terenie Wegier, Rumunii i Jugoslawii przebywala 500-osobowa grupa wraz z rodzinami, którzy ze wzgledu na swa dzialalnosc w kraju byli zagrozeni represjami. Osoby te poprosily wladze angielskie o ewakuacje i przyjecie ich na Cypr. Po uzyskaniu zgody kolumne te przetransportowano na wyspe. Uchodzcami zajal sie konsul Albert Fiedler, mianowany na to stanowisko w 1940 r. Na Pólwyspie Balkanskim znajdowalo sie jeszcze wówczas 3-3,5 tys. polskich zolnierzy, których chciano ewakuowac. Po przybyciu pierwszej grupy na Cypr, w miejscowosci Platres zorganizowano szkole powszechna i gimnazjum. Placówki te prowadzil ksiadz kanonik Franciszek Kubienski. W nastepstwie sukcesów niemieckich na froncie balkanskim przetransportowano te grupe do Rodezji Pólnocnej. Znajdowal sie w niej m.in. pisarz Melchior Wankowicz.W 1960 r. Cypr, kolonia brytyjska od 1878 r., uzyskal niepodleglosc. Relacje z podrózy do Grecji w latach szescdziesiatych, wycinki z gazet o postepowaniu wladz greckich wobec Cypru oraz o wyjazdach kulturalnych Polaków do Aten zostawil Wladyslaw Cybulski; materialy te przekazano Bibliotece Jagiellonskiej.W maju 1967 r. prof. Kazimierz Michalowski prowadzil na Cyprze, wraz z polska grupa archeologiczna badania naukowe w Kato Paphos, gdzie wytyczyl teren pózniejszych wykopalisk. W ekspedycji niemiecko-szwajcarskiej w Paleapaphos-Kuklia w 1983 r. uczestniczyla J. Mlynarczyk; opracowala dla niej grecka ceramike póznoklasyczna.O. Antoni Dudek, urodzony w Klodzku, wstapil do miejscowego seminarium franciszkanów. Pracowal w Raciborzu, Gliwicach i Wroclawiu. W okresie od 28 wrzesnia 1988 do 16 lipca 1992 r. ponad trzy lata przebywal na Rodos i cztery miesiace na Cyprze. Przed o. Dudkiem na Cyprze kapelanem w bazie wojskowej RAF-u byl inny franciszkanin - ojciec Plechta, który sluzyl takze nielicznej Polonii cypryjskiej. Na wyspe w okresie letnim dociera obecnie coraz wiecej Polaków. Jezeli zaistnieje potrzeba, dojezdza tam franciszkanin z Ziemi Œ wietej. Dzieje sie to bardzo rzadko, gdyz na wyspie przebywa juz inny polski franciszkanin - ojciec Wilhelm Fornal.

[oprac. Maja Georgiou]