Janina Zofia z Sadowskich (1860-1941) byla zona Wladyslawa Umiastowskiego, zamoznego ziemianina z Wilenszczyzny, wlasciciela Zemoslawia oraz innych dóbr. Bezdzietni, juz w 1922 r. przekazali swoje majatki na cele spoleczne, szczególnie na Uniwersytet Wilenski, a dwie rezydencje na domy wypoczynkowe dla artystów i uczonych oraz dla niezamoznych studentów.

Wybuch wojny zastal pania Janine Umiastowska w Rzymie, gdzie zmarla w 1941 r., przeznaczajac caly swój majatek na utworzenie fundacji swego imienia.

Fundacja Rzymska im. Margrabiny J. S. Umiastowskiej, powolana do zycia w 1944 r. (decreto luogotenenziale 26 X 1944), ma m.in. na celu wspieranie nauki i kultury polskiej poprzez m.in. udzielanie stypendiów oraz wspólprace z innymi instytucjami.

Wydarzenia ostatniej wojny znacznie uszczuplily, niestety, majatek pani Umiastowskiej, Fundacja dysponuje wiec bardzo skromnymi srodkami i w pierwszych latach swego istnienia nie wykazywala wiekszej dzialalnosci. Dopiero Emeryk Hutten Czapski*, który objal kierownictwo Fundacji w 1968 r., skierowal jej dzialalnosc na przyznawanie krótkich stypendiów na pobyt we Wloszech co, dzieki innej waznej inicjatywie, utworzonemu przezen w Rzymie Hospicjum Polskich Kawalerów Maltanskich, umozliwilo szerokiej rzeszy mlodych naukowców, dzialaczy kulturalnych i spolecznych z Kraju zetkniecie sie z kultura wloska i europejska oraz poglebienie wlasnego przygotowania zawodowego.

* W 1986 roku, z inicjatywy Fundacji, ukazal sie, wydany przez Oficyne Poetów i Malarzy w Londynie, zbiór wspomnien pt. " Emeryk Hutten Czapski 1887-1979 : Szkic biograficzny i wspomnienia wspólczesnych." (112 s., 25 il.)

Nalezy pamietac, iz w okresie rzadów Gomulki i Gierka bezposrednie przesladowania polityczne byly zjawiskiem raczej sporadycznym, ale dyskryminacja posrednia, polegajaca na braku szans, dotyczyla tych wszystkich, czesto wybitnie uzdolnionych, mlodych ludzi, którzy nie nalezeli do partyjnej czy innej koterii i nie mieli tych mozliwosci wyjazdowych, co ich bardziej uprzywilejowani koledzy, a wiec spychani byli sila rzeczy do polskiego zascianka i nie wytrzymywali na dluzsza mete konkurencji zawodowej. Fundacja starala sie, w miare swych mozliwosci zapobiegac, poprzez udzielane stypendia, tej dyskryminacji.

Tak wytyczona przez Emeryka Hutten Czapskiego polityka stypendialna byla kontynuowana przez Zarzad Fundacji równiez po jego smierci. Od 1968 do 1998 r. przyznano ogólem 470 stypendiów w zakresie szeroko pojetych nauk humanistycznych i spolecznych.

W roku 1972, z inicjatywy Fundacji, ogloszono zbiórke funduszy na zakup marmurów dla Zamku Królewskiego w Warszawie. Marmury, wykonane na podstawie dostarczonej przez dyrekcje odbudowy Zamku dokumentacji, zostaly przekazane w 1980 roku.

W ciagu ostatnich lat, Fundacja zaczela przestawiac stopniowo swoja dzialalnosc na wieloletnie umowy o wspólprace z innymi instytucjami. I tak, umowa z Instytutem Sztuki PAN w sprawie inwentaryzacji nagrobków polskich w Rzymie zaowocowala (m.in. dzieki cennej pomocy Papieskiego Instytutu Studiów Koscielnych) wydaniem pierwszego tomu omawiajacego nagrobki w kosciolach rzymskich, podczas gdy tom drugi, opisujacy groby na cmentarzach Rzymu, ukaze sie niebawem.

Inna umowa, zawarta z Biblioteka Narodowa i z Papieskim Instytutem Studiów Koscielnych, ma na celu rejestracje i katalogowanie starych druków dotyczacych Polski a znajdujacych sie w bibliotekach rzymskich. Opracowano dotychczas polonica w bibliotekach Alessandrina, Angelica, Casanatense, Corsiniana, Pontificia Facoltà Teologica Marianum, Stacji rzymskiej PAN, Vallicelliana, czesciowo Vaticana. Tworzony jest stopniowo katalog zbiorczy, który ukaze sie nakladem Biblioteki Narodowej.

Poczawszy zas od 1989 r., z chwila odzyskania przez Polske suwerennosci, zwazywszy iz wskutek zmian politycznych w Kraju powstaly liczne, nowe i atrakcyjne mozliwosci stypendialne dla polskich naukowców, Zarzad Fundacji uznal za celowe przeznaczenie posiadanych srodków na finansowanie prac dokumentacyjno-badawczych na temat:

Polacy we Wloszech w XX wieku

W dazeniu do tego celu, Fundacja wytyczyla sobie nastepujace zadania:

1) uzupelnianie danych bibliograficznych dotyczacych wszelkiego rodzaju publikacji o powyzszej tematyce;

2) inwentaryzacje i opisanie zródel publicznych i archiwów prywatnych, zawierajacych nieznane lub jeszcze nieopracowane materialy dokumentacyjne: rekopismienne, drukowane lub audiowizualne;

3) zabezpieczenie, w drodze nagrywanych rozmów, ustnych swiadectw tych wszystkich osób, które w taki czy inny sposób przyczynily sie do uksztaltowania i rozwoju wspólnoty polskiej we Wloszech oraz, ewentualnie, wspomnien o nich;

4) gromadzenie dokumentacji dotyczacej biezacej dzialalnosci Polaków we Wloszech oraz organizacji i instytucji polonijnych lub zwiazanych z Polska.

Osoby i instytucje pragnace wspólpracowac w w/w zakresie z Fundacja (chocby przez dostarczanie cennych informacji) proszone sa o pisanie na adres:

Fondazione Romana Marchesa J. S. Umiastowska,

Via Piemonte 117, 00187 Roma

Tel/fax 0039- 06- 4814263