Wstęp

Według wyników ostatniego spisu ludności z 1991 roku Republikę Czeską zamieszkuje 5,2 % obywateli deklarujących inną niż czeską narodowość. W tej liczbie znajduje się grupa Polaków licząca w czasie ostatniego spisu 59 383 osób, co daje 0,6 % z ogółu ludności. W strukturze demograficznej republiki Polacy plasują się wśród mniejszości narodowych na drugim miejscu - za Słowakami i przed Niemcami. Polska mniejszość narodowa to przede wszystkim autochtoniczni mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego - obszarów zwanych w polskich opracowaniach historycznych i publicystycznych Zaolziem. Na Zaolziu żyje aktualnie około 43,5 tysięcy obywateli RC narodowości polskiej.

Szkolnictwo

W Republice Czeskiej działa aktualnie sieć polskich placówek szkolnych składająca się z przedszkoli, szkół podstawowych, gimnazjum i polskich klas w trzech czeskich szkołach średnich. Całe szkolnictwo polskie skupia się na terytorium powiatów Karwina i Frydek Mistek. W roku szkolnym 1996/97 w 29 szkołach podstawowych z polskim językiem wykładowym uczy się 2 857 dzieci, w gimnazjum i polskich klasach innych szkół średnich 672 uczniów.

Utrzymanie szkolnictwa polskiego w możliwie największym zakresie ma podstawowe znaczenie dla zachowania tożsamości narodowej Polaków na Zaolziu. Szkoły i przedszkola oprócz pełnienia zadań pedagogicznych i wychowawczych stanowią swoiste punkty oparcia, wokół których skupia się życie Polaków w poszczególnych miejscowościach. Obawy z zamykania placówek szkolnych stanowią aktualnie najgorętszy temat w polskim społeczeństwie.

W chwili obecnej pieczę nad szkolnictwem objęło Polskie Centrum Pedagogiczne, dyrektorem jest Irena Kufa, pdcpol@grendel.cz

Struktura i działalność stowarzyszeń

W okresie od 1947 do 1990 roku komunistyczne władze państwowe ówczesnej Czechosłowacji zezwoliły (z krótkimi wyjątkami w latach 1947-52 i w 1968-69, kiedy istniało również Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej i Harcerstwo Polskie w Czechosłowacji) na działalność zaledwie jednej organizacji społecznej - Polskiego Związku Kulturalno- Oświatowego - PZKO. Przy tym związek był w swej pracy przymusowo ograniczany - jak sama nazwa wskazuje - do sfery kultury i oświaty. Pomimo wielu zjawisk negatywnych, które pojawiały się w pracy PZKO pod naciskiem partii, związek starał się o umożliwienie rozwijania różnorodnej aktywności społecznej Polaków. Jego zasługi w tej dziedzinie są bardzo wielkie. Pod koniec lat 80-tych PZKO posiadał przede wszystkim bogate struktury organizacyjne - sieć miejscowych kół (często z własnymi wybudowanymi społecznie domami i świetlicami), w których rozwijała się praca chórów, zespołów folklorystycznych, amatorski ruch teatralny, organizowano imprezy oświatowe, kulturalne, towarzyskie itp.

Zmiany polityczne 1989-90 roku przyniosły możliwość swobodnego zrzeszania się obywateli, z czego od razu skorzystali Polacy w RC.

Polski Związek Kulturalno-Oświatowy, który pozostał największą organizacją nadal rozwija swą działalność.

Najliczniejszą z nowych organizacji jest Macierz Szkolna działająca przy wszystkich szkołach i przedszkolach. Organizacja ta ma ambicje nawiązania do dorobku swojej przedwojennej imienniczki, aktualnie prowadzi jedno prywatne przedszkole, organizuje dziecięce zespoły artystyczne, urządza szereg imprez kulturalnych i wspomaga działalność szkół. Znaczenie Macierzy będzie z pewnością dalej rosło.

Do równie bogatych tradycji nawiązuje harcerstwo, które korzysta zarówno z doświadczeń okresu międzywojennego jak i ze współpracy z Polską.

Ze zrzeszeń "branżowych" na szczególną uwagę zasługuje Towarzystwo Nauczycieli Polskich. W roku 2001 TNP obchodzi 70 rocznicę powstania Towarzystwa. Można bez przesady powiedzieć, że na początku lat 90-tych dzięki pracy społecznej swych członków praktycznie zastąpiło działania państwa w zakresie zapewniania nowych podręczników, opracowywania programów nauczania i organizacji dokształcania nauczycieli korzystając przy tym z możliwości współpracy z Polską.

Polskie Towarzystwo Medyczne oprócz urządzania regularnych spotkań o charakterze kształceniowym i oświatowym podjęło się przy współpracy ze "Wspólnotą Polską" z Warszawy zorganizowania pierwszego zjazdu lekarzy polskich z krajów Europy środkowej i wschodniej. Zrzeszenie Literatów zajmuje się wydawaniem i promocją książek rodzimych autorów, organizuje spotkania literackie w szkołach i konkursy.

Sukcesy artystyczne na miarę całej RC a także w Polsce odnoszą zespoły teatralne i muzyczne działające w ramach Gminy Artystycznej im. mjr Szmauza i "Ars Musica". Organizacją powiększającą stopniowo swoją bazę członkowską i rozszerzającą działalność w dziedzinie sportu i turystyki jest Beskid Śląski.

W roku 1990 powstaje ciało nazwane Radą Polaków, której Polacy w RC wyznaczyli zadanie koordynacji pracy poszczególnych zrzeszeń oraz reprezentacji społeczeństwa polskiego wobec władz państwowych wszystkich szczebli. W 1993 roku dochodzi do zmiany nazwy na Kongres Polaków w Republice Czeskiej, nazwa Rada Polaków pozostaje jako określenie organu wykonawczego Kongresu. Poszczególne zrzeszenia zgłaszają do Kongresu swój akces, przez co uwiarygodniony zostaje status tej organizacji jako rzecznika całej grupy mniejszościowej. Umożliwia to Kongresowi i Radzie Polaków podejmowanie rozmów z przedstawicielami państwa czeskiego w sprawach przekraczających kompetencje poszczególnych organizacji społecznych. Przy Radzie Polaków działa organ doradczy, nadrzędny - Rada Przedstawicieli, której członkami są delegaci poszczególnych organizacji oraz pełnomocnicy wybierani w gminach zamieszkałych przez Polaków.

Organizacje członkowskie Kongresu Polaków w Republice Czeskiej

Patrz załącznik – plik w Excelu pt. Organizacje członkowskie Kongresu Polaków w Republice Czeskiej.

Życie kulturalne

Dla pełnego obrazu dnia dzisiejszego Polaków w RC należy wspomnieć o działalności jedynego profesjonalnego polskiego teatru poza granicami kraju, jakim jest Scena Polska Teatru Cieszyńskiego. Swoją działalność zainaugurowała w październiku 1951. Jest teatrem, który poprzez organizację przedstawień objazdowych dociera do wszystkich większych miejscowości Zaolzia. Zapewnia w ten sposób bezpośredni kontakt z żywym słowem polskim i z kulturą macierzystą. Zespół Sceny Polskiej składa się zarówno z miejscowych jak i polskich aktorów i reżyserów - absolwentów uczelni dramatycznych w Polsce.

Za profesjonalny w całym tego słowa znaczeniu należy uznać również Teatr Lalek Bajka Zarządu Głównego PZKO, który występuje przed publicznością dziecięcą wszystkich szkół i przedszkoli Zaolzia.

Duże znaczenie dla miejscowej ludności ma prasa polska - pojawiający się trzy razy w tygodniu Głos Ludu, którego wydawcą jest Kongres Polaków, miesięcznik społeczno kulturalny ZG PZKO Zwrot oraz pisma dla dzieci Ogniwo, Jutrzenka i dwutygodnik harcerski Nasza Gazetka. Wszystkie te pisma ukazują się dzięki dotacjom rządu RC. Polskie artykuły są publikowane również w niektórych gazetach czeskich

Na terenie Zaolzia istnieje gęsta sieć bibliotek publicznych, w których udostępniane są również polskie książki. Nadzór metodyczny nad nimi wykonuje Biblioteka Regionalna w Karwinie - Oddział Literatury Polskiej, który zarazem jest organizatorem szeregu przedsięwzięć kulturalnych takich jak wystawy plastyczne czy konkursy literackie. Ludność polska ma możliwość zapoznawania się z twórczością rodzimych autorów w książkach wydawnictwa OLZA działającego przy Kongresie Polaków oraz w publikacjach ZG PZKO.

Państwo czeskie w ustawach dotyczących radia publicznego oraz telewizji publicznej zawarło obowiązek służenia audycjami w języku ojczystym mniejszościom narodowym. W wypadku mniejszości polskiej jest ten obowiązek realizowany tylko częściowo - przez redakcję polską rozgłośni w Ostrawie. Telewizja publiczna pomimo kilku interwencji w Radzie d. s. Narodowości Rządu RC dotychczas nie opracowała koncepcji audycji dla mniejszości.

Czeski Cieszyn 14 kwietnia 2001

opracowała: D. Branna i M.Słowiaczek

kancelaria Kongresu Polaków w Republice Czeskiej